သံုးရလြယ္ကူေစသည့္ Link မ်ား

logo-print
ေနာက္ဆုံးရသတင္း

လူကိုကူးစက္တဲ့ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္မ်ား


A cluster of SARS-CoV-2 (severe acute respiratory syndrome coronavirus 2) virions -- entire virus particles -- viewed through an electron microscope. (Courtesy: U.S. National Institute of Allergy and Infectious Diseases)

ဒီတပတ္ေတာ့ Covid 19 ေရာဂါ လို လူေတြကို ကူးစက္တဲ့ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ပိုးေတြအေၾကာင္း ၾကားၾကရမွာပါ။ ျမန္မာ့ေတာရိုင္းတိရိစာၦန္ေတြကေန လူကိုအႏၱရာယ္ေပးတဲ့ ဗုိင္းရပ္စ္ေတြ အေၾကာင္းေလ့လာေနတဲ့ ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုးကို ေမးျမန္းၿပီး တင္ျပေပးမွာပါ။

လူကိုကူးစက္တဲ့ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္မ်ား
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:12 0:00
တိုက္႐ိုက္ လင့္ခ္

(ZAWGYI/ UNICODE)

Zawgyi

ဒီတပတ္ေတာ့ Covid 19 ေရာဂါ လို လူေတြကို ကူးစက္တဲ့ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ပိုးေတြအေၾကာင္း ၾကားၾကရမွာပါ။ ျမန္မာ့ေတာရိုင္းတိရိစာၦန္ေတြကေန လူကိုအႏၱရာယ္ေပးတဲ့ ဗုိင္းရပ္စ္ေတြ အေၾကာင္းေလ့လာေနတဲ့ ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုးကို ေမးျမန္းၿပီး တင္ျပေပးမွာပါ။

ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုး။. ။“ကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္ ဆိုတာက မ်ိဳးစိတ္အႀကီးေပါ့ေနာ္။(Family: Coronaviridae)။ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္က အမ်ိဳးစားတခုပါ။ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ ေအာက္မွာလည္း group အုပ္စုခြဲထားတာ အမ်ားႀကီးရွိပါတယ္။ အယ္လ္ဖာ၊ ဘီတာ၊ ဂါမာ၊ ဒယ္လ္တာ ဆိုၿပီး၊ အမ်ားႀကီးရွိပါေသးတယ္။ အဲဒီထဲမွာ အခု ေျပာမယ့္ ကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္က ေတာ့ ဘီတာ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္္ အမ်ိဳးအစား ျဖစ္ပါတယ္။”

လက္တင္ဘာသာနဲ႔ သရဖူ ဒါမွမဟုတ္ ပန္းေခြပံုသ႑ာန္ကို corona ကိုရိုနာ လို႔ ေခၚပါတယ္။ လူေတြမွာ ေတြ႔ရတဲ့ ကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္ပိုးအေၾကာင္း ပထမဆံုး ေလ့လာသူေတြျဖစ္တဲ့ Scottish ပိုးမႊားေဗဒပညာရွင္ June Dalziel Almeida နဲ႔ ၿဗိတိသ ွ်ဆရာဝန္ Davi d Arthur John Tyrrell တို႔ က ဒီနံမယ္ကို ေပးခဲ့ၾကတာပါ။

ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုး။. ။“ကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္ရဲ့ structureပံုသ႑ာန္က ထူးျခားတယ္။ သူက အလံုးေလးထဲမွာ အေပၚမွာ သူက ဒူးရင္းသီးလို ဆူးခၽြန္ေလးေတြ အမ်ားႀကီးရွိတယ္။ ဒီဆူးခၽြန္ ပရိုတိန္းကေလးေတြ၊ အဲဒါေတြက လူရဲ့ ခႏၶာကိုယ္ထဲဝင္သြားရင္၊ လူခႏၶာကိုယ္မွာရွွိတဲ့receptor ၊ ဒီ ကၽြန္ေတာ္တို႔ ဆဲလ္ေတြမွာ ရွိတဲ့ receptor နဲ႔သြားခ်ိတ္ဖို႔ လိုအပ္တယ္ေပါ့။ အဲဒီလို ခ်ိတ္ၿပီးမွ လူ႔ရဲ့ ခႏၶာကိုယ္ ဆဲလ္ ထဲ ဝင္လို႔ရတယ္။ သူက သရဖူ- crown ပံုရွိေနလို႔။ အဲဒီကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ ရဲ့ အဓိပၸါယ္က crown virus ေပါ့ေနာ္။ အဲဒီဆူးခၽြန္ေလးေတြေၾကာင့္ ေခၚတာပါ။

ေမး။. ။“လူသိမ်ားတဲ့ လူေတြမွာေတြ႔ရတဲ့ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ အေၾကာင္းေျပာျပေပးပါ။ ဘယ္ႏွစ္ခုေလာက္ ရွိပါသလဲ။”

ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုး။. ။“ကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္ကေတာ့ အရင္ကတည္းက ျပန္႔ေနတဲ့ ဗိုင္းရပ္စ္ပါ။ လူေတြတင္မဟုတ္ပါဘူး။ တိရိစာၦန္ေတြမွာလည္း ျပန္႔တယ္။ ဒီကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္ ဆိုရင္ အဓိကက ဝက္တို႔၊ ေၾကာင္တို႔မွာ ျဖစ္ေနတာက ၾကာၿပီ။ ဒီဝက္ေတြမွာ ဆိုလို႔ရွိရင္ ဝမ္းေရာဂါျဖစ္ ေနတဲ့ ေရာဂါေတြ ရွိတယ္။ ႏြားေတြမွာလည္း အမ်ိဳးစံု ျဖစ္တယ္ေပါ့ေနာ္။

အဲဒီထဲမွာမွ က်ေနာ္တို႔လူေတြမွာ ျဖစ္တာက က်ေတာ့ ဘီတာကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္ေတြပါ။ အရင္တုန္းကေတာ့ SARS ဆားစ္ေတြ MARS မားစ္ေတြ ျဖစ္ဖူးတယ္ေပါ့။ ဆားစ္ကက်ေတာ့ ၂၀၀၃- ၄ ကျဖစ္တာေပါ့ေနာ္။ အဲဒီတုန္းကေတာ့ သူက ေၾကာင္ကတိုးကေန တဆင့္ လူေတြကို ကူးတယ္လို႔ ေျပာတယ္။ မားစ္ကက်ေတာ့ ၂၀၁၂ မွာ ျဖစ္တာပါ။ သူက လင္းႏို႔ကေန ကုလားအုပ္၊ ကုလားအုပ္ကေန လူေတြကို ကူးတာပါ။ အခုဒီ ၂၀၁၉ Covid 19 ကက်ေတာ့ လင္းႏို႔မွာ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ ကေတာ့ ေတြ႔တယ္။ ဒါေပမယ့္ လင္းႏို႔ကေန တဆင့္ ၾကားခံ သတၱဝါ reservoir သတၱဝါ ရွိဖို႔နဲ႔ အဲဒီသတၱဝါက ဘာျဖစ္မလဲ မသိေသးပါဘူး။ အဲဒါကို ေလ့လာစမ္းသပ္ေနတုန္းပါပဲ ခင္ဗ်။

ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ အေနနဲ႔က အယ္လ္ဖာ၊ ဘီတာ၊ ဂါမာ၊ ဒယ္လ္တာ ဆိုၿပီး မ်ိဳးစံုရွိတယ္။ အခု ျဖစ္ေနတဲ့ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ ကက်ေတာ့ အဓိက လင္းႏို႔ကေန တဆင့္ ကူးလာႏုိင္တဲ့ဟာေပါ့ေနာ္။ လင္းႏို႔ကေန တဆင့္ကူးတာက အယ္လ္ဖာနဲ႔ ဘီတာမွာ ကူးတယ္။ အခု ဘီတာမွာ က်ေတာ့ လင္းႏို႔ကေန တဆင့္ ၾကားခံနယ္ ရွိမယ္။ ၾကားခံက လူတင္မကဘူး၊ တျခား ၾကားခံ သတၱဝါေတြလည္း ရွိတယ္။ အခုဆိုဘယ္လို ေျပာေနၾကလဲ ဆိုေတာ့ တခ်ိဳ႕ကသင္းေခြခ်ပ္က ၾကားခံနယ္ ျဖစ္ႏိုင္တယ္လို႔ ေျပာတယ္။ အဲဒီလုိ ေျပာၾကတဲ့ အဓိက ရည္ရြယ္ခ်က္က သင္းေခြခ်ပ္မွာ ေတြ႔ရတဲ့ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္က အခု ေတြ႔တဲ့ Covid 19 နဲ႔ဆိုရင္ သူက genome level အဆင့္မွာ ဆိုရင္ ၉ ၆ % အထိ ဆင္တယ္။

ဒါေပမဲ့ အဲဒါသင္းေခြခ်ပ္က ဗိုိင္းရပ္စ္လားဆိုတာတပ္အပ္ မေျပာႏုိင္ေသးဘူး။ ေျမြမွာ ေတြ႔တဲ့ ကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္ကလည္းအခု လူမွာ ျဖစ္တဲ့ Covid 19 နဲ႔ဆင္တယ္။ ဆင္တာပဲ ရွိတယ္၊ ေျမြကေန တဆင့္ ၾကားခံနယ္ျဖစ္ၿပီး လာၿပီးေတာ့ ကူးတယ္ လို႔ေတာ့ ေျပာလို႔ မရေသးပါဘူး။

ေမး။ ။“ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ကို လင္းႏို႔မွာ ေတြ႔ရတယ္ ဆိုေတာ့၊ ျမန္မာႏိုင္ငံမွာလည္း လင္းႏို႔မွာ ဒီဗိုင္းရပ္စ္ မ်ိဳးစိတ္သစ္ ၆ ခု ေတြ႔တယ္လို႔ ေျပာပါတယ္။ ဒါနဲ႔ ပတ္သက္ၿပီး နဲနဲ ရွင္းျပေပးပါ။”

ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုး။. ။“ဟုတ္ကဲ့ အဲဒီ ပေရာဂ်က္ အေၾကာင္း ေျပာရရင္ သူက predict project ေပါ့ predict ဆိုတဲ့ သေဘာက ေရာဂါအသစ္ေတြကို ႀကိဳတင္ၿပီးေတာ့ ခန္႔မွန္းတာ။ အဓိက ကေတာ့ အေမရိကန္အစိုးရက funding လုပ္ေပးတဲ့ ပေရာဂ်က္ပါ။ ၂၀၁၅ က စတယ္။ ၅ ႏွစ္တာ ကာလလုပ္တယ္ခင္ဗ်။ ရွာေဖြတာကေတာ့ ဖားအံက ဂူေတြရယ္၊ ရန္ကုန္က ေလွာ္ကားမွာပါ။ အဓိက ေတြ႔တာကေတာ့ ဖားအံက ဂူေတြမွာ ဗိုင္းရပ္စ္ အသစ္ေတြ ေတြ႔ပါတယ္ခင္ဗ်။ ဒီဗိုင္းရပ္စ္ အသစ္ ၆ မ်ိဳးက က်ေတာ့ ျမန္မာျပည္အေနနဲ႔ ေရာ ကမာၻအေနနဲ႔ေရာ ပထမဦးဆံုး ေတြ႔တာ။ ကမာၻေပၚမွာ first time ကိုေတြ႔တာက ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ ၄ မ်ိဳးပါ။ ေနာက္ထပ္ ၂ မ်ိဳးကေတာ့ တျခားႏိုင္ငံေတြမွာ ေတြ႔ထား ၿပီးသားပါ။ စုစုေပါင္းက ၆ ခုပါခင္ဗ်။”

ေမး။. ။“အသစ္ေတြ႔တဲ့ ၆ ခု ထဲက လူေတြ အတြက္ အႏၱရာယ္ရွိတဲ့ ဗုိင္းရပ္စ္ မ်ိဳးမ်ား ပါပါသလား အဲဒီအထဲမွာ။”

ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုး။. ။“က်ေနာ္တို႔ ၆ ခု စလံုးကို စမ္းၾကည့္တယ္။မ်ိဳးဗီဇ genome level စစ္တယ္။ က်ေနာ္တို႔ တျခားစမ္းသပ္မႈေတြပါ ၿပီးတဲ့အခါ ဒီ ၆ ခုစလံုးက လူေတြကို အခုေလာေလာဆယ္ အခ်ိန္ မွာေတာ့ ကူးစက္ႏိုင္တဲ့ ေရာဂါ ေပးႏုိင္တဲ့ အေျခေနမွာ ေတာ့ မရွိေသးပါဘူး။

ပေရာဂ်က္ လုပ္တဲ့ အခ်ိန္မွာ ေတာရိုင္းတိရိစာၦန္ေတြကိုပဲ sample နမူနာ စစ္တာမဟုတ္ပါဘူးခင္ဗ်။ လူေတြကိုလည္း စစ္ပါတယ္။ ဖားအံမွာ ဆိုရင္ လင္းႏို႔ဂူဆိုတာ ရွိတယ္။ အဲဒီမွာ သန္းခ်ီတဲ့ လင္းႏို႔ေတြရွိတယ္။ ဒီလင္းႏို႔ဂူထဲမွာ လင္းႏုိ႔ေခ်းေကာက္တဲ့ အလုပ္သမေတြလည္း ရွိတယ္။ ဒီအလုပ္သမားေတြကို စစ္သလို သူတုိ႔ရဲ့ မိသားစုေတြကိုပါ စစ္ပါတယ္။ ဒီကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ေရာဂါ မေတြ႔ဘူး။ ၿပီးခဲ့တဲ့ႏွစ္က ဖ်ားဖူးလားေမးေတာ့ ဖ်ားဖူးတယ္။ ဒါေပမယ့္ ရိုးရိုးတုတ္ေကြးေရာဂါနဲ႔ ဖ်ားဖူးတာပဲ ေတြ႔ပါတယ္ခင္ဗ်။”

ေမး။.။“ျမန္မာႏိုင္ငံမွာ ေတာရိုင္းတိရစာၦန္ေတြကို စားေသာက္တာနဲ႔ သူတုိ႔ကို ထိေတြ႔ေနရတဲ့ သူက အမ်ားႀကီးပါ။ ဒါေၾကာင့္ အႏၱရာယ္ကို နဲနဲ ေျပာျပေပးပါ။ ဘယ္ေလာက္ စိုးရိမ္စရာ ေကာင္းသလဲဆိုတာ။”

ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုး။. ။“အခု က်ေနာ္တို႔ ဗိုင္းရပ္စ္ေတြ ျဖစ္လာတဲ့ ေတာက္ေလ ွ်ာက္က ကူးတယ္ဆိုတာနဲ႔ ေရာဂါအႀကီးႀကီး ထျဖစ္မွာေတာ့ မဟုတ္ပါဘူး။ ေနရာရယ္၊ အခ်ိန္ရယ္၊ ၾကားခံေတြရယ္၊ အကုန္လံုး သူ႔ဟာနဲ႔သူ right time- right place – right person အခ်ိန္၊ ေနရာ၊ လူသင့္ေတာ္တာ အားလံုးစံုညီသြားေတာ့မွပဲ ဗိုင္းရပ္စ္က ပံုစံေျပာင္းၿပီး mutate ျဖစ္ၿပီးေတာ့ အခုလို ကပ္ေရာဂါ ျဖစ္လာႏုိင္တာပါ။ ဆုိေတာ့ စားတာ ေသာက္တာကို ဆင္ျခင္ရံုနဲ႔ ၿပီးတာ မဟုတ္ပါဘူး ခင္ဗ်။ ecosystem ေဂဟစံနစ္ေတြကိုလည္း ထိန္းသိမ္းဖို႔ လုိပါတယ္။ ဥပမာ ေတာေကာင္က ေတာထဲမွာ ေနၿပီးေတာ့ လူေတြက လူေတြ ဘက္ျခမ္းမွာ ေနမယ္။ မဟုတ္ရင္ ေတာေကာင္ကေန လူေတြဘက္ကို ေရာဂါေတြ ကူးသန္းလာႏုိင္ပါတယ္ခင္ဗ်။”

“ဆိုေတာ့ အမ်ားႀကီိး သတိထားရမွာ ေပါ့ေနာ္”

“ဟုတ္ပါတယ္။“

ေမး။.။“ေစာေစာက လူေတြကို ကူးဖို႔လို႔ တဆင့္တဆင့္ ေျပာင္းလာတယ္ ဆိုတာ နဲနဲ ရွင္းျပေပးပါ။ ဒီကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ပိုးက ဘယ္လိုမ်ိဳး ကူးလာႏုိင္တယ္ ဆိုတာ။”

ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုး။. ။“အခု ေလာေလာဆယ္ အေရွ႕မွာ ျဖစ္သြားတဲ့SARS / MARS ဆားစ္ ေရာ မားစ္ေရာက ေျပာရရင္၊ လင္းႏို႔ေတြမွာက နဂိုကတည္းက ဗိုင္းရပ္စ္ မ်ိဳးစံု ရွိၿပီးသား။ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ အျပင္ တျခားဗုိင္းရပ္စ္ေတြလည္း ရွိအံုးမယ္။ ဒါေပမယ့္ သူတုိ႔ အေနနဲ႔က သူတုိ႔ကိုယ္ သူတို႔ ေရာဂါမျဖစ္ေစဘူး။ ဒါေပမယ့္ ေတာေကာင္ေတြ ေရာင္းတဲ့ ေနရာမွာ လင္းႏို႔အျပင္ တျခား ေတာေကာင္ေတြ ရွိမယ္။ ဥပမာ SARS ဆားစ္ ကိစၥမွာ ဆိုရင္ လင္းႏို႔ရယ္ ေၾကာင္ကတိုး ရယ္ကို ထားတယ္။ အဲဒီမွာ လင္းႏို႔ေတြက ဘယ္လုိ ျဖစ္သလဲ ဆိုေတာ့ ပံုမွန္အခ်ိန္မွာ ဆိုရင္ ဒီေရာဂါ ေတြကို မျပန္႔ပြါးႏိုင္ဘူး ဆိုေပမယ့္ သူက ေလွာင္အိမ္ထဲမွာ ေလွာင္ခ်ိဳင့္ ထဲမွာ ထားတဲ့အခ်ိန္က်ရင္ သူက stress အရမ္းျဖစ္တယ္။ အဲဒီလုိ stress ျဖစ္တဲ့ အခ်ိန္က်မွ ဗိုင္းရပ္စ္ေတြက တျခားေတြကို ကူးေရာ၊ ဒီလို ကူးတဲ့အခ်ိန္မွာ ေၾကာင္ကတိုးနား ထားမိရင္ ေၾကာင္ကတိုးကို ကူးေရာ။ အဲဒီမွာ အဲဒီ ေၾကာင္ကတိုးမွာလည္း သူ႔ရဲ့ ဇီဝစံနစ္ ရွိမယ္။ တိုက္ထုတ္ႏိုင္တာ ရွိသလို မတိုက္ထုတ္ႏိုင္တာလည္း ရွိမယ္။ အဲဒီလုိ ဖ်ားေနတဲ့ ေၾကာင္ကတိုးကို က်ေနာ္တို႔က စားမိတဲ့အခ်ိန္မွာ က်ေနာ္တုိ႔ အဲဒီ SARS ဆားစ္ ေရာဂါ စရတာပါ။ ဆိုေတာ့ သူတို႔က ပံုမွန္ ကိုရိုနာဗုိင္းရပ္စ္ေတြ ရွိေနရာ ကေန ဥပမာ လင္းႏို႔စားရင္ ဒီေရာဂါ ျဖစ္မလား လို႔ေမးရင္ေတာ့ ျဖစ္ခ်င္လည္း ျဖစ္မယ္၊ မျဖစ္ခ်င္လည္း မျဖစ္ဖူး။ က်ေနာ္ ခုနက ေျပာသလို သင့္ေတာ္တဲ့ အခ်ိန္၊ သင့္ေတာ္တဲ့ ေနရာ၊ သင့္ေတာ္တဲ့ ၾကားလူ အကုန္လံုး အခ်ိန္ကိုက္ျဖစ္ဖို႔လိုပါတယ္။”

ေဒါက္တာေအာင္သန္းတိုးပါ။

------------------------------

(Unicode)

လူကိုကူးစက်တဲ့ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်များ

ဒီတပတ်တော့ Covid 19 ရောဂါ လို လူတွေကို ကူးစက်တဲ့ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ပိုးတွေအကြောင်း ကြားကြရမှာပါ။ မြန်မာ့တောရိုင်းတိရိစ္ဆာန်တွေကနေ လူကိုအန္တရာယ်ပေးတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်တွေ အကြောင်းလေ့လာနေတဲ့ ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုးကို မေးမြန်းပြီး တင်ပြပေးမှာပါ။

ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုး။. ။“ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဆိုတာက မျိုးစိတ်အကြီးပေါ့နော်။(Family: Coronaviridae)။ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်က အမျိုးစားတခုပါ။ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် အောက်မှာလည်း group အုပ်စုခွဲထားတာ အများကြီးရှိပါတယ်။ အယ်လ်ဖာ၊ ဘီတာ၊ ဂါမာ၊ ဒယ်လ်တာ ဆိုပြီး၊ အများကြီးရှိပါသေးတယ်။ အဲဒီထဲမှာ အခု ပြောမယ့် ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်က တော့ ဘီတာ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ် အမျိုးအစား ဖြစ်ပါတယ်။”

လက်တင်ဘာသာနဲ့ သရဖူ ဒါမှမဟုတ် ပန်းခွေပုံသဏ္ဍာန်ကို corona ကိုရိုနာ လို့ ခေါ်ပါတယ်။ လူတွေမှာ တွေ့ရတဲ့ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ပိုးအကြောင်း ပထမဆုံး လေ့လာသူတွေဖြစ်တဲ့ Scottish ပိုးမွှားဗေဒပညာရှင် June Dalziel Almeida နဲ့ ဗြိတိသ ျှဆရာဝန် Davi d Arthur John Tyrrell တို့ က ဒီနံမယ်ကို ပေးခဲ့ကြတာပါ။

ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုး။. ။“ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ရဲ့ structureပုံသဏ္ဍာန်က ထူးခြားတယ်။ သူက အလုံးလေးထဲမှာ အပေါ်မှာ သူက ဒူးရင်းသီးလို ဆူးချွန်လေးတွေ အများကြီးရှိတယ်။ ဒီဆူးချွန် ပရိုတိန်းကလေးတွေ၊ အဲဒါတွေက လူရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲဝင်သွားရင်၊ လူခန္ဓာကိုယ်မှာရှိတဲ့receptor ၊ ဒီ ကျွန်တော်တို့ ဆဲလ်တွေမှာ ရှိတဲ့ receptor နဲ့သွားချိတ်ဖို့ လိုအပ်တယ်ပေါ့။ အဲဒီလို ချိတ်ပြီးမှ လူ့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ဆဲလ် ထဲ ဝင်လို့ရတယ်။ သူက သရဖူ- crown ပုံရှိနေလို့။ အဲဒီကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ရဲ့ အဓိပ္ပါယ်က crown virus ပေါ့နော်။ အဲဒီဆူးချွန်လေးတွေကြောင့် ခေါ်တာပါ။

မေး။. ။“လူသိများတဲ့ လူတွေမှာတွေ့ရတဲ့ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် အကြောင်းပြောပြပေးပါ။ ဘယ်နှစ်ခုလောက် ရှိပါသလဲ။”

ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုး။. ။“ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ကတော့ အရင်ကတည်းက ပြန့်နေတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်ပါ။ လူတွေတင်မဟုတ်ပါဘူး။ တိရိစ္ဆာန်တွေမှာလည်း ပြန့်တယ်။ ဒီကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဆိုရင် အဓိကက ဝက်တို့၊ ကြောင်တို့မှာ ဖြစ်နေတာက ကြာပြီ။ ဒီဝက်တွေမှာ ဆိုလို့ရှိရင် ဝမ်းရောဂါဖြစ် နေတဲ့ ရောဂါတွေ ရှိတယ်။ နွားတွေမှာလည်း အမျိုးစုံ ဖြစ်တယ်ပေါ့နော်။

အဲဒီထဲမှာမှ ကျနော်တို့လူတွေမှာ ဖြစ်တာက ကျတော့ ဘီတာကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်တွေပါ။ အရင်တုန်းကတော့ SARS ဆားစ်တွေ MARS မားစ်တွေ ဖြစ်ဖူးတယ်ပေါ့။ ဆားစ်ကကျတော့ ၂၀၀၃- ၄ ကဖြစ်တာပေါ့နော်။ အဲဒီတုန်းကတော့ သူက ကြောင်ကတိုးကနေ တဆင့် လူတွေကို ကူးတယ်လို့ ပြောတယ်။ မားစ်ကကျတော့ ၂၀၁၂ မှာ ဖြစ်တာပါ။ သူက လင်းနို့ကနေ ကုလားအုပ်၊ ကုလားအုပ်ကနေ လူတွေကို ကူးတာပါ။ အခုဒီ ၂၀၁၉ Covid 19 ကကျတော့ လင်းနို့မှာ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ကတော့ တွေ့တယ်။ ဒါပေမယ့် လင်းနို့ကနေ တဆင့် ကြားခံ သတ္တဝါ reservoir သတ္တဝါ ရှိဖို့နဲ့ အဲဒီသတ္တဝါက ဘာဖြစ်မလဲ မသိသေးပါဘူး။ အဲဒါကို လေ့လာစမ်းသပ်နေတုန်းပါပဲ ခင်ဗျ။

ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် အနေနဲ့က အယ်လ်ဖာ၊ ဘီတာ၊ ဂါမာ၊ ဒယ်လ်တာ ဆိုပြီး မျိုးစုံရှိတယ်။ အခု ဖြစ်နေတဲ့ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ကကျတော့ အဓိက လင်းနို့ကနေ တဆင့် ကူးလာနိုင်တဲ့ဟာပေါ့နော်။ လင်းနို့ကနေ တဆင့်ကူးတာက အယ်လ်ဖာနဲ့ ဘီတာမှာ ကူးတယ်။ အခု ဘီတာမှာ ကျတော့ လင်းနို့ကနေ တဆင့် ကြားခံနယ် ရှိမယ်။ ကြားခံက လူတင်မကဘူး၊ တခြား ကြားခံ သတ္တဝါတွေလည်း ရှိတယ်။ အခုဆိုဘယ်လို ပြောနေကြလဲ ဆိုတော့ တချို့ကသင်းခွေချပ်က ကြားခံနယ် ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ပြောတယ်။ အဲဒီလို ပြောကြတဲ့ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်က သင်းခွေချပ်မှာ တွေ့ရတဲ့ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်က အခု တွေ့တဲ့ Covid 19 နဲ့ဆိုရင် သူက genome level အဆင့်မှာ ဆိုရင် ၉ ၆ % အထိ ဆင်တယ်။

ဒါပေမဲ့ အဲဒါသင်းခွေချပ်က ဗိုင်းရပ်စ်လားဆိုတာတပ်အပ် မပြောနိုင်သေးဘူး။ မြွေမှာ တွေ့တဲ့ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ကလည်းအခု လူမှာ ဖြစ်တဲ့ Covid 19 နဲ့ဆင်တယ်။ ဆင်တာပဲ ရှိတယ်၊ မြွေကနေ တဆင့် ကြားခံနယ်ဖြစ်ပြီး လာပြီးတော့ ကူးတယ် လို့တော့ ပြောလို့ မရသေးပါဘူး။

မေး။ ။“ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ကို လင်းနို့မှာ တွေ့ရတယ် ဆိုတော့၊ မြန်မာနိုင်ငံမှာလည်း လင်းနို့မှာ ဒီဗိုင်းရပ်စ် မျိုးစိတ်သစ် ၆ ခု တွေ့တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ ဒါနဲ့ ပတ်သက်ပြီး နဲနဲ ရှင်းပြပေးပါ။”

ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုး။. ။“ဟုတ်ကဲ့ အဲဒီ ပရောဂျက် အကြောင်း ပြောရရင် သူက predict project ပေါ့ predict ဆိုတဲ့ သဘောက ရောဂါအသစ်တွေကို ကြိုတင်ပြီးတော့ ခန့်မှန်းတာ။ အဓိက ကတော့ အမေရိကန်အစိုးရက funding လုပ်ပေးတဲ့ ပရောဂျက်ပါ။ ၂၀၁၅ က စတယ်။ ၅ နှစ်တာ ကာလလုပ်တယ်ခင်ဗျ။ ရှာဖွေတာကတော့ ဖားအံက ဂူတွေရယ်၊ ရန်ကုန်က လှော်ကားမှာပါ။ အဓိက တွေ့တာကတော့ ဖားအံက ဂူတွေမှာ ဗိုင်းရပ်စ် အသစ်တွေ တွေ့ပါတယ်ခင်ဗျ။ ဒီဗိုင်းရပ်စ် အသစ် ၆ မျိုးက ကျတော့ မြန်မာပြည်အနေနဲ့ ရော ကမ္ဘာအနေနဲ့ရော ပထမဦးဆုံး တွေ့တာ။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ first time ကိုတွေ့တာက ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ၄ မျိုးပါ။ နောက်ထပ် ၂ မျိုးကတော့ တခြားနိုင်ငံတွေမှာ တွေ့ထား ပြီးသားပါ။ စုစုပေါင်းက ၆ ခုပါခင်ဗျ။”

မေး။. ။“အသစ်တွေ့တဲ့ ၆ ခု ထဲက လူတွေ အတွက် အန္တရာယ်ရှိတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ် မျိုးများ ပါပါသလား အဲဒီအထဲမှာ။”

ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုး။. ။“ကျနော်တို့ ၆ ခု စလုံးကို စမ်းကြည့်တယ်။မျိုးဗီဇ genome level စစ်တယ်။ ကျနော်တို့ တခြားစမ်းသပ်မှုတွေပါ ပြီးတဲ့အခါ ဒီ ၆ ခုစလုံးက လူတွေကို အခုလောလောဆယ် အချိန် မှာတော့ ကူးစက်နိုင်တဲ့ ရောဂါ ပေးနိုင်တဲ့ အခြေနေမှာ တော့ မရှိသေးပါဘူး။

ပရောဂျက် လုပ်တဲ့ အချိန်မှာ တောရိုင်းတိရိစ္ဆာန်တွေကိုပဲ sample နမူနာ စစ်တာမဟုတ်ပါဘူးခင်ဗျ။ လူတွေကိုလည်း စစ်ပါတယ်။ ဖားအံမှာ ဆိုရင် လင်းနို့ဂူဆိုတာ ရှိတယ်။ အဲဒီမှာ သန်းချီတဲ့ လင်းနို့တွေရှိတယ်။ ဒီလင်းနို့ဂူထဲမှာ လင်းနို့ချေးကောက်တဲ့ အလုပ်သမတွေလည်း ရှိတယ်။ ဒီအလုပ်သမားတွေကို စစ်သလို သူတို့ရဲ့ မိသားစုတွေကိုပါ စစ်ပါတယ်။ ဒီကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ မတွေ့ဘူး။ ပြီးခဲ့တဲ့နှစ်က ဖျားဖူးလားမေးတော့ ဖျားဖူးတယ်။ ဒါပေမယ့် ရိုးရိုးတုတ်ကွေးရောဂါနဲ့ ဖျားဖူးတာပဲ တွေ့ပါတယ်ခင်ဗျ။”

မေး။.။“မြန်မာနိုင်ငံမှာ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်တွေကို စားသောက်တာနဲ့ သူတို့ကို ထိတွေ့နေရတဲ့ သူက အများကြီးပါ။ ဒါကြောင့် အန္တရာယ်ကို နဲနဲ ပြောပြပေးပါ။ ဘယ်လောက် စိုးရိမ်စရာ ကောင်းသလဲဆိုတာ။”

ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုး။. ။“အခု ကျနော်တို့ ဗိုင်းရပ်စ်တွေ ဖြစ်လာတဲ့ တောက်လေ ျှာက်က ကူးတယ်ဆိုတာနဲ့ ရောဂါအကြီးကြီး ထဖြစ်မှာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ နေရာရယ်၊ အချိန်ရယ်၊ ကြားခံတွေရယ်၊ အကုန်လုံး သူ့ဟာနဲ့သူ right time- right place – right person အချိန်၊ နေရာ၊ လူသင့်တော်တာ အားလုံးစုံညီသွားတော့မှပဲ ဗိုင်းရပ်စ်က ပုံစံပြောင်းပြီး mutate ဖြစ်ပြီးတော့ အခုလို ကပ်ရောဂါ ဖြစ်လာနိုင်တာပါ။ ဆိုတော့ စားတာ သောက်တာကို ဆင်ခြင်ရုံနဲ့ ပြီးတာ မဟုတ်ပါဘူး ခင်ဗျ။ ecosystem ဂေဟစံနစ်တွေကိုလည်း ထိန်းသိမ်းဖို့ လိုပါတယ်။ ဥပမာ တောကောင်က တောထဲမှာ နေပြီးတော့ လူတွေက လူတွေ ဘက်ခြမ်းမှာ နေမယ်။ မဟုတ်ရင် တောကောင်ကနေ လူတွေဘက်ကို ရောဂါတွေ ကူးသန်းလာနိုင်ပါတယ်ခင်ဗျ။”

“ဆိုတော့ အများကြီး သတိထားရမှာ ပေါ့နော်”

“ဟုတ်ပါတယ်။“

မေး။.။“စောစောက လူတွေကို ကူးဖို့လို့ တဆင့်တဆင့် ပြောင်းလာတယ် ဆိုတာ နဲနဲ ရှင်းပြပေးပါ။ ဒီကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ပိုးက ဘယ်လိုမျိုး ကူးလာနိုင်တယ် ဆိုတာ။”

ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုး။. ။“အခု လောလောဆယ် အရှေ့မှာ ဖြစ်သွားတဲ့SARS / MARS ဆားစ် ရော မားစ်ရောက ပြောရရင်၊ လင်းနို့တွေမှာက နဂိုကတည်းက ဗိုင်းရပ်စ် မျိုးစုံ ရှိပြီးသား။ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် အပြင် တခြားဗိုင်းရပ်စ်တွေလည်း ရှိအုံးမယ်။ ဒါပေမယ့် သူတို့ အနေနဲ့က သူတို့ကိုယ် သူတို့ ရောဂါမဖြစ်စေဘူး။ ဒါပေမယ့် တောကောင်တွေ ရောင်းတဲ့ နေရာမှာ လင်းနို့အပြင် တခြား တောကောင်တွေ ရှိမယ်။ ဥပမာ SARS ဆားစ် ကိစ္စမှာ ဆိုရင် လင်းနို့ရယ် ကြောင်ကတိုး ရယ်ကို ထားတယ်။ အဲဒီမှာ လင်းနို့တွေက ဘယ်လို ဖြစ်သလဲ ဆိုတော့ ပုံမှန်အချိန်မှာ ဆိုရင် ဒီရောဂါ တွေကို မပြန့်ပွါးနိုင်ဘူး ဆိုပေမယ့် သူက လှောင်အိမ်ထဲမှာ လှောင်ချိုင့် ထဲမှာ ထားတဲ့အချိန်ကျရင် သူက stress အရမ်းဖြစ်တယ်။ အဲဒီလို stress ဖြစ်တဲ့ အချိန်ကျမှ ဗိုင်းရပ်စ်တွေက တခြားတွေကို ကူးရော၊ ဒီလို ကူးတဲ့အချိန်မှာ ကြောင်ကတိုးနား ထားမိရင် ကြောင်ကတိုးကို ကူးရော။ အဲဒီမှာ အဲဒီ ကြောင်ကတိုးမှာလည်း သူ့ရဲ့ ဇီဝစံနစ် ရှိမယ်။ တိုက်ထုတ်နိုင်တာ ရှိသလို မတိုက်ထုတ်နိုင်တာလည်း ရှိမယ်။ အဲဒီလို ဖျားနေတဲ့ ကြောင်ကတိုးကို ကျနော်တို့က စားမိတဲ့အချိန်မှာ ကျနော်တို့ အဲဒီ SARS ဆားစ် ရောဂါ စရတာပါ။ ဆိုတော့ သူတို့က ပုံမှန် ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်တွေ ရှိနေရာ ကနေ ဥပမာ လင်းနို့စားရင် ဒီရောဂါ ဖြစ်မလား လို့မေးရင်တော့ ဖြစ်ချင်လည်း ဖြစ်မယ်၊ မဖြစ်ချင်လည်း မဖြစ်ဖူး။ ကျနော် ခုနက ပြောသလို သင့်တော်တဲ့ အချိန်၊ သင့်တော်တဲ့ နေရာ၊ သင့်တော်တဲ့ ကြားလူ အကုန်လုံး အချိန်ကိုက်ဖြစ်ဖို့လိုပါတယ်။”

ဒေါက်တာအောင်သန်းတိုးပါ။

XS
SM
MD
LG